હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર સોળ સંસ્કારો (Sixteen Sacred Sacraments of Hinduism In Gujarati)

અમારા બ્લોગ Gujarati English પર આપનું સ્વાગત છે. આજે આપણે એક ખૂબ જ રસપ્રદ વિષય જોવા જઈ રહ્યા છીએ જેનું નામ હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર સોળ સંસ્કારો (Sixteen Sacred Sacraments of Hinduism) છે. તમે બીજે ઘણી વેબસાઈટ પર પણ સર્ચ કર્યું હશે, પરંતુ તમને આવી ઉપયોગી અને સચોટ માહિતી પ્રાદેશિક ભાષા ગુજરાતીમાં બીજે ક્યાંય નહીં મળે.

અમારા બ્લોગ માં તમને વધુ બધી માહિતી મુખ્યત્વે આપણી પ્રાદેશિક ભાષા ગુજરાતી માં મળશે, પણ થોડી માહિતી તમને ઇંગ્લિશ અને હિન્દી ભાષા માં પણ જોવા મળી શકે છે. આવીજ અવનવી ઉપીયોગી માહિતી માટે અમારા બ્લોગ In Gujarati ની મુલાકાત જરૂર લેતા રહો. તમને કઈ પ્રશ્ન હોય તો નીચે કોમેન્ટ કરી અને ઇમેઇલ દ્વારા અમને કહી શકો છો. અને ચોક્કસ તમારા પ્રશ્ન નો ઉત્તર ટૂંક સમય માં આપીશું.

Must Read- શ્રી કૃષ્ણ ના 108 નામ (108 Names of Shri Krishna in Gujarati)

હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર સોળ સંસ્કારો કયા કયા છે (Which are The Sixteen Sacred Sacraments of Hinduism)

હિન્દુ ધર્મ ભારતનો મુખ્ય ધર્મ માનવામાં છે અને તમને ખબર જ હશે કે તેમાં સોળ પવિત્ર વિધિ કરવામાં આવે છે. હિન્દુ ધર્મની પ્રાચીનતા અને વિશાળતાને કારણે તેને દુનિયા માં ‘સનાતન ધર્મ’ પણ કહેવામાં આવે છે.

બૌદ્ધ, જૈન, ખ્રિસ્તી, ઇસ્લામ વગેરે જેવા ધર્મો જેમ હિન્દુ ધર્મ કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિ દ્વારા સ્થાપિત ધર્મ નથી, પરંતુ પ્રાચીન સમયથી ચાલી રહેલા વિવિધ ધર્મો અને માન્યતાઓનો એક મોટો સમૂહ છે. મહર્ષિ વેદ વ્યાસના દર્શાવ્યા અનુસાર જન્મથી મૃત્યુ સુધી સોળ પવિત્ર સંસ્કાર કરવામાં આવે છે. જે તમને નીચે મુજબ છે.

Sixteen Sacred Sacraments of Hinduism In Gujarati હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર સોળ સંસ્કારો
Sixteen Sacred Sacraments of Hinduism In Gujarati હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર સોળ સંસ્કારો

વિભાવના (ગર્ભધાન)

વિભાવના સંસ્કાર મહર્ષિ ચરકે કહ્યું છે કે ગર્ભાવસ્થા માટે સુખી અને મન મજબૂત હોવું જરૂરી છે, તેથી પુરુષ અને સ્ત્રીએ હંમેશા ઉત્તમ અને પૌષ્ટિક ખોરાક લેવો જોઈએ અને હંમેશા ખુશ રહેવું જોઈએ. ગર્ભાવસ્થા સમયે, સ્ત્રી અને પુરુષનું મન ઉત્સાહ, સુખ અને સ્વાસ્થ્યથી ભરેલું હોવું જોઈએ. સારું બાળક મેળવવા માટે સૌથી પહેલા વિભાવના સંસ્કાર કરવા પડે છે. માતાપિતાના રજ અને વીર્યના સંયોજનથી સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે.

આ સંયોગને વિભાવના કહેવાય છે. સ્ત્રી અને પુરુષના શારીરિક જોડાણને ગર્ભાધાન સંસ્કાર કહેવામાં આવે છે. સગર્ભાવસ્થા પછી, ઘણા પ્રકારની કુદરતી ખામીઓના સમસ્યા પણ થાય છે, જેનાથી બચવા માટે આ સંસ્કાર કરવામાં આવે છે. જેના દ્વારા ગર્ભાવસ્થા સુરક્ષિત રહે છે. યોગ્ય વિધિથી કરવામાં આવેલા ગર્ભાધાનમાંથી સારૂ અને યોગ્ય સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે.

ગૃહસ્થ જીવનમાં પ્રવેશ્યા પછી, આ સંસ્કારને પ્રથમ ફરજ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. તંદુરસ્ત જીવનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ શ્રેષ્ઠ બાળકો પેદા કરવાનો છે. જે સારા સંતાન ની ઈચ્છા રાખે છે, તેમણે ગર્ભાવસ્થા પહેલા પોતાના શરીર અને મનની શુદ્ધતા માટે આ સંસ્કાર કરવા જોઈએ. વૈદિક કાળમાં આ સંસ્કાર ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતો હતો.

Must Read- ગુજરાત ની નદીઓના નામ અને માહિતી (Latest List of Rivers of Gujarat 2021)

પુસવન

ગર્ભના માનસિક વિકાસના દૃષ્ટિકોણથી આ સંસ્કાર ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. લગભગ ત્રણ મહિના પછી પુનસવન સંસ્કારનું આયોજન કરવામાં આવે છે કારણ કે ગર્ભમાં ત્રણ મહિના પછી ગર્ભનું મગજ વિકસ થવાનું શરૂ થાય છે. આ સમયે, ગર્ભમાં જન્મેલા બાળકના સંસ્કારોનો પાયો પુંસવન સંસ્કાર દ્વારા નાખવામાં આવે છે.

ગર્ભ સંબંધી આ સંસ્કાર શુભ નક્ષત્રમાં કરવામાં આવે છે. પુંસવન સંસ્કારનો હેતુ તંદુરસ્ત અને સંપૂર્ણ સંતાનને જન્મ આપવાનો છે. માત્ર ચોક્કસ તારીખ અને ગ્રહોની ગણતરીના આધારે કલ્પના કરવી યોગ્ય માનવામાં આવે છે. માન્યતા અનુસાર, બાળક ગર્ભમાં શીખવાનું શરૂ કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે અભિમન્યુ જેણે માતા દ્રૌપદીના ગર્ભમાં ચક્રવ્યુહનું શિક્ષણ મેળવ્યું હતું.

સીમંતોન્નયન

સીમાન્તોન્નયન સંસ્કાર ગર્ભાવસ્થાના છઠ્ઠા અને આઠમા મહિના દરમિયાન કરવામાં આવે છે. આ સમયે ગર્ભમાં ઉછરેલું બાળક સીખવામાં માં સક્ષમ બને છે. સારા ગુણો, સ્વભાવ અને કાર્યોનું જ્ઞાન લાવવા માટે, માતા જે રીતે વર્તે છે, બાળક પણ તે જ રીતે વર્તે છે. આ દરમિયાન માતાએ શાંત અને ખુશ રહીને ધર્મ ગ્રંથો નો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

સીમંતોન્નયનને સીમાંત વિધિ પણ કહેવામાં આવે છે. સીમંતોન્નયન એટલે સારા નસીબથી ધન્ય થવું. ગર્ભપાત અટકાવવા સાથે, આ સંસ્કારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગર્ભ અને તેની માતાનું રક્ષણ કરવાનો છે. આ સંસ્કાર દ્વારા, સગર્ભા સ્ત્રીના મનને ખુશ રાખવા માટે, નસીબદાર સ્ત્રીઓ સગર્ભા સ્ત્રીઓની માંગને પૂર્ણ કરે છે. આ સંસ્કાર વિભાવનાના છઠ્ઠા કે આઠમા મહિનામાં થાય છે.

જાતકર્મ

બાળક જન્મે કે તરત જ જાતકર્મ સંસ્કાર કરવાથી બાળકની અનેક પ્રકારની ખામીઓ દૂર થાય છે. આ અંતર્ગત બાળક પર મધ અને ઘી છાટવામાં આવે છે તેમજ વૈદિક મંત્રોનો પાઠ કરવામાં આવે છે જેથી બાળક સ્વસ્થ અને જીવન લાંબુ બને છે.

નવજાત શિશુની નાળ પહેલા આ સંસ્કાર કરવાનો કાયદો છે. આ દિવ્ય જગતના સીધા સંપર્કમાં આવતા બાળકને બુદ્ધિ, શક્તિ અને દીર્ધાયુષ્ય માટે વૈદિક મંત્રોના પાઠ કરવામાં આવે છે. આ સંસ્કાર વિશેષ મંત્રો અને ધાર્મિક વિધિઓ સાથે કરવામાં આવે છે. ઘીના બે ટીપાં અને મધના છ ટીપાંનું મિશ્રણ ચાટ્યા પછી, પિતા યજ્ઞ કરે છે અને નવ મંત્રોનો વિશેષ પાઠ કર્યા પછી, બાળક સમજદાર, મજબૂત, સ્વસ્થ અને લાંબા આયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ માતા બાળકને સ્તનપાન કરાવે છે.

નામકરણ

જતકર્મ પછી નામકરણ વિધિ કરવામાં આવે છે. તે બાળકનું નામ સૂચવે છે, તેમ જ બાળકનું નામ તેની રાશિ પ્રમાણે રાખવામાં આવ્યું છે. નામ આપવાની વિધિ બાળકના જન્મ પછી 6 કે 11 મા દિવસે કરવામાં આવે છે. બાળકનું નામ જ્યોતિષ અનુસાર નક્કી કરવામાં આવે છે.

ઘણા લોકો પોતાના બાળકનું નામ ખોટું રાખે છે. તે તેની માનસિકતા અને તેના ભવિષ્યને અસર કરે છે. જેમ સારા અને ચોખા વસ્ત્રો પહેરવાથી વ્યક્તિત્વમાં વધારો થાય છે, તેવી જ રીતે સારા અને સંક્ષિપ્ત નામ રાખવાથી સમગ્ર જીવન પર અસર પડે છે. ધ્યાનમાં રાખવાની બાબત એ છે કે બાળકનું નામ એવી રીતે રાખવું જોઈએ કે તેને ઘરે અને બહાર એક જ નામથી ઓળખવામાં આવે.

આપણા ધર્માચાર્યોએ જન્મ પછી દસ દિવસ સુધી અસોચ (સૂતક) દિવસો માનવામાં આવે છે. માટે મૂળ રીતે અગિયારસના દિવસે આ સંસ્કાર કરવાનો કાયદો છે. મહર્ષિ યાગ્યવલ્ક્યનો પણ આ જ અભિપ્રાય છે, પરંતુ ઘણા કર્મકાંડના વિદ્વાનો આ સંસ્કારને શુભ નક્ષત્રમાં અથવા શુભ દિવસે કરવા યોગ્ય માને છે.

સનાતન ધર્મમાં નામકરણ વિધિનું વધુ મહત્વ છે. આપણા રાષિઓએ નામની અસર વધુ જણાવી છે કારણ કે તે વ્યક્તિત્વના વિકાસમાં મદદ કરે છે. એટલે જ કહેવાય છે કે રામ કરતાં રામનું નામ મોટું છે, આપણા ધર્મશાસ્ત્રીઓએ ઘણું સંશોધન કર્યા પછી નામકરણ વિધિની શોધ કરી. જ્યોતિષ વિજ્ઞાન નામના આધારે જ ભવિષ્યની રૂપરેખા તૈયાર કરે છે.

નિષ્કર્મન

આ પછી, જન્મના ચોથા મહિનામાં નિષ્ક્રમણ વિધિ કરવામાં આવે છે. હકાલપટ્ટીનો અર્થ બહાર કાઢવાનો છે. આપણું શરીર પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ વગેરેથી બનેલું છે, જેને પંચભુત કહેવામાં આવે છે. તેથી પિતા આ દેવોને બાળકના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. તેમજ બાળકના લાંબા અને સ્વસ્થ જીવનની શુભેચ્છા પાઠવે છે.

Sixteen Sacred Sacraments હિન્દુ ધર્મના સોળ સંસ્કારો
Sixteen Sacred Sacraments હિન્દુ ધર્મના સોળ સંસ્કારો

અન્નપ્રાશન

અન્નપ્રશન સંસ્કાર બાળકના દાંતના સમયે એટલે કે 6 થી 7 મહિનાની ઉંમરે કરવામાં આવે છે. આ વિધિ પછી, બાળકને ખોરાક આપવાનું શરૂ થાય છે. શરૂઆતમાં સારી રીતે તૈયાર કરેલો ખોરાક જેમ કે ખીર, ખીચડી, ચોખા વગેરે આપવામાં આવે છે.

ચુડાકર્મા

જ્યારે પ્રથમ વખત માથાના વાળ કાઢવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ચુડાકર્મા અથવા મુંડન સંસ્કાર કહેવામાં આવે છે. જ્યારે બાળક એક વર્ષનું, અથવા ત્રણ વર્ષની ઉંમરે, અથવા પાંચમા કે સાતમા વર્ષની ઉંમરે, બાળકના વાળ કાપવામાં આવે છે. આ સંસ્કાર બાળકના માથાને મજબૂત બનાવે છે અને બુદ્ધિને તીક્ષ્ણ બનાવે છે.

આ સાથે, બાળકના વાળમાં ચોંટેલા જંતુઓ નાશ પામે છે, જેના કારણે બાળકને સ્વાસ્થ્ય વિષે ના લાભ મળે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે ગર્ભાશયમાંથી બહાર આવ્યા પછી, માતાપિતા દ્વારા આપવામાં આવેલા વાળ જ બાળકના માથા પર રહે છે. તેમને કાપવાથી ફક્ત વાળ નું શુદ્ધિકરણ થાય છે.

વિદ્યારંભ ભૂત સંસ્કાર

વિદ્યારંભ ભૂત સંસ્કારના ક્રમને લઈને આપણા ભૂત વચ્ચે મતભેદ છે. આ પછી, આ સંસ્કાર યોગ્ય માનવામાં આવે છે. મારા મતે બાળક અન્નપ્રશન પછી જ બોલવાનું શરૂ કરે છે. એટલે જ અન્નપ્રશન પછી જ વિદ્યારંભ સમારોહ યોગ્ય અને બંધ બેસતો છે. વિદ્યારંભનો ઉદ્દેશ બાળકને શિક્ષણના પ્રાથમિક સ્તરે રજૂ કરવાનો છે.

પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે ગુરુકુળની પરંપરા હતી ત્યારે બાળકને વેદ અભ્યાસ માટે મોકલતા પહેલા ઘરમાં મૂળાક્ષરો ભણાવવામાં આવતા હતા. અગાઉ તેના માતા, પિતા અને શિક્ષકો તેને શ્લોક, પૌરાણિક કથાઓ વગેરેનો મૌખિક અભ્યાસ કરાવતા હતા જેથી ગુરુકુળમાં કોઈ મુશ્કેલી ન પડે.

આપણું શાસ્ત્ર જ્ઞાન થી ભરેલું છે. શાસ્ત્રોની કહેવત સા વિદ્યા અથવા વિમુક્ત છે એટલે કે જ્ઞાનને તે છે જે મુક્તિ તરફ દોરી શકે છે. વિદ્યા અથવા જ્ઞાન માણસની આધ્યાત્મિક પ્રગતિનું સાધન છે. વિદ્યારંભ સંસ્કાર માત્ર શુભ સમયમાં જ કરવા જોઈએ.

કર્ણવેધ

કર્ણવેધ સંસ્કાર નો અર્થ કાનને વીંધવાનો છે. તેના પાંચ કારણો છે, પહેલું કારણ- ઘરેણાં પહેરવા માટે. બીજું- કાનને વીંધવાથી જ્યોતિષ અનુસાર રાહુ અને કેતુની ખરાબ અસર દૂર થાય છે. ત્રીજુ- તે એક પ્રકાર નું એક્યુપંકચર છે, જેના કારણે મગજમાં જતી નસોમાં લોહીનો પ્રવાહ સુધરવા લાગે છે. ચોથું- તે સાંભળવાની શક્તિ વધારે છે અને ઘણા રોગોથી બાળક ને બચાવે છે. પાંચમું- તે જાતીય ઇન્દ્રિયોને મજબૂત કરે છે.

યજ્ઞો પવિત

યજ્ઞો પવિતને ઉપનય અથવા જનેયુ સંસ્કાર પણ કહેવામાં આવે છે. દરેક હિન્દુએ આ સંસ્કાર કરવા જોઈએ. ઉપા એટલે પસાર થવું અને નયન એટલે વહન કરવું. ગુરુ પાસે લઈ જવાનો અર્થ છે, ઉપનયન વિધિ કરવી. આજે પણ આ પરંપરા છે. જનેયુમાં ત્રણ સૂત્રો છે એટલે કે યજ્ઞો પવિત. આ ત્રણ દેવતાઓના પ્રતીકો છે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ. આ સંસ્કાર બાળકને શક્તિ, ઉર્જા અને તેજ આપે છે. તે જ સમયે, તેનામાં આધ્યાત્મિક ભાવના જાગૃત થાય છે.

વેદારંભ

આ સંસ્કાર જ્ઞાન પ્રાપ્તિ સાથે સંબંધિત છે. વેદ એટલે જ્ઞાન અને વેદરંભ દ્વારા બાળકએ હવે પોતાનામાં જ્ઞાન ને આત્મસાત કરવાનું શરૂ કરવું જોઈએ, તે આ સંસ્કારનો મૂળ અર્થ છે. શાસ્ત્રોમાં જ્ઞાન સિવાય બીજો પ્રકાશ નથી. તે સ્પષ્ટ છે કે પ્રાચીન સમયમાં આ સંસ્કારનું માનવીના જીવનમાં વિશેષ મહત્વ હતું.

જ્ઞાનપવીત પછી, બાળકોને વેદનો અભ્યાસ કરવા અને ચોક્કસ જ્ઞાનથી પરિચિત થવા માટે લાયક આચાર્યો વાળા ગુરુકુળમાં બાળકો ને મોકલવામાં આવતા. વેદરંભ પહેલા, આચાર્ય તેમના શિષ્યોને બ્રહ્મચર્યનું વ્રત રાખવાનું અને સંયમિત જીવન જીવવાનું વચન આપતા હતા, અને તેમની પરીક્ષા લીધા પછી જ તેઓ વેદનો અભ્યાસ કરતા હતા.

જેઓ અનિયંત્રિત જીવન જીવે છે તેમને વેદના અભ્યાસ માટે હકદાર ગણવામાં આવતા ન હતા. આપણા ચાર વેદ જ્ઞાનનો અખંડ ભંડાર છે. આ સંસ્કાર જન્મથી પાંચમા કે સાતમા વર્ષે કરવામાં આવે છે. વધુ અધિકૃતને 5 મું વર્ષ માનવામાં આવે છે. આ વિધિ સામાન્ય રીતે વસંત પંચમી પર કરવામાં આવે છે.

કેશાંત

કેશાંત એટલે વાળ ખતમ કરવા, તેમને સમાપ્ત કરવા. કેશાંત અથવા એમ કહો કે મુંડન, જે વિદ્યાના અભ્યાસ પહેલા જ થઈ જાય છે. શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરતા પહેલા, શુદ્ધિકરણ જરૂરી છે, જેથી મન યોગ્ય દિશામાં કાર્ય કરે. પ્રાચીન સમયમાં ગુરુકુળમાંથી શિક્ષણ મેળવ્યા બાદ પણ કેશાંત સંસ્કાર કરવામાં આવતા હતા.

સમવર્તન

સમવર્તન સંસ્કાર એટલે ફરી પાછા ફરવું. આશ્રમ અથવા ગુરુકુળમાંથી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી, વ્યક્તિને સમાજમાં પાછો લાવવા માટે આ સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેનો અર્થ છે કે જીવનના સંઘર્ષો માટે બ્રહ્મચારી વ્યક્તિને માનસિક રીતે તૈયાર કરવી.

વિવાહ (લગ્ન)

યોગ્ય ઉંમરે લગ્ન કરવા જરૂરી છે. લગ્ન સમારોહને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંસ્કાર માનવામાં આવે છે. આ હેઠળ, કન્યા અને વરરાજા બંને સાથે રહે છે અને લગ્ન કરે છે, ધર્મનું પાલન કરવાનું વ્રત લે છે. લગ્ન માત્ર બ્રહ્માંડના વિકાસમાં ફાળો આપે છે, પણ વ્યક્તિના આધ્યાત્મિક અને માનસિક વિકાસ માટે પણ તે જરૂરી છે. આ સંસ્કાર દ્વારા વ્યક્તિ પૂર્વજોના દેવાથી પણ મુક્ત થાય છે.

અત્યેષ્ઠી (અંતિમવિધિ)

અંતિમવિધિ સમારોહને અંતિમ અથવા આગ પસાર કરવાની વિધિ પણ કહેવામાં આવે છે. આત્મામાં અગ્નિનું સ્થાનાંતરણ એ આગનો કબજો છે. ધાર્મિક શાસ્ત્રો અનુસાર, જીવની અસંતોષિત ઇચ્છાઓ મૃત શરીરની યોગ્ય ક્રિયા દ્વારા શાંત થાય છે.

આપણા શાસ્ત્રોમાં ઇહલોકા અને પરલોકાની કલ્પના ખૂબ જ સરળતાથી કરવામાં આવી છે. જ્યાં સુધી જીવ એક શરીર લે છે અને ઇહલોકમાં રહે છે, ત્યાં સુધી તે વિવિધ કર્મોથી બંધાયેલ છે. જ્યારે તે પોતાનો જીવ ગુમાવે છે, ત્યારે તે આ દુનિયા છોડી દે છે. અનુગામી પૂર્વધારણામાં મોક્ષ અથવા નિર્વાણ માટે વિવિધ વિશ્વનો ઉમેરો છે. માણસ તેના કર્મો અનુસાર ફળ ભોગવે છે. આ પૂર્વધારણા હેઠળ, મૃત શરીરની વ્યવસ્થિત ક્રિયા થાય છે. અડધાથી વધુ શરીર બળી ન જાય ત્યાં સુધી બધા સમાન રહેવું જોઈએ.

Must Read- અશ્વગંધા ના ફાયદા (Benefits of Ashwagandha in Gujarati)

સારાંશ (Summary)

આશા રાખું છું, “હિન્દુ ધર્મના પવિત્ર સોળ સંસ્કારો (Sixteen Sacred Sacraments of Hinduism In Gujarati)” આર્ટિકલ માં મળેલ માહિતી તમને ગમી હશે. આવીજ ઉપીયોગી માહિતી ગુજરાતી માં મેળવવા માટે અમારા બ્લોગ ની મુલાકાત જરૂર લેતા રહો. અને આર્ટિકલ વિષે નું મંતવ્ય નીચે કોમેન્ટ કરી જરૂર થી જણાવજો.

Leave a Comment